ไม่สงสัยเลยว่าทำไมการเข็นฝ้ายถึงยากที่สุดสำหรับป้าทำ เพราะมือขวาเราต้องหมุนวงล้อ ในขณะที่มือซ้ายก็ต้องประคองและจัดแต่งฝ้ายไปด้วยเพื่อให้เส้นเท่ากัน ถ้าดึงมือซ้ายตึงเกินไป หรือหมุนวงล้อแรงเกินไปก็ไม่ได้ พอฉันทำไปได้สักพักเส้นฝ้ายก็ขาดออกอย่างที่ฉันกังวลไว้ “ยากจังค่ะ” ฉันพูดอย่างท้อแท้ “เฮ็ดบ่ได้ก็มานั่งตักนี่” ป้าทำว่า “นั่งตักเลยหรอคะ” ฉันหัวเราะ แต่ก็ยอมนั่งตักแกแต่โดยดี เพราะมันยากกว่าที่คิดมาก
‘นี่มันไม่ใช่แค่การทอผ้าแล้ว แต่เหมือนเป็นการเรียนคณิตศาสตร์ไปด้วยเลย’ ฉันคิด เพราะมันต้องมีการคิดคำนวณหลายอย่างมากว่าจะต้องใช้หัวฝ้ายกี่หัวในการทอ ต้องนำฝ้ายที่มีไปกวักให้ได้กี่กระบอก หรือต้องนำฝ้ายไปค้นหูกกี่เส้น ไม่ใช้เรื่องง่าย ๆ เลย แต่ป้าทำ และป้าจอกกลับทำมันอย่างคล่องแคล่วและชำนาญ ราวกับว่ามันเป็นกิจวัตรประจำวันทั่วไปไปแล้ว
“มีงานหยังเข้ามาเพิ่นก็สิถามว่าเป็นจั่งใด๋กับงานตัวนี้ เฮาสิขับเคลื่อนงานไปจั่งใด๋ เฮาก็มีกฎระเบียบมากขึ้น… แล้วก็ได้เฮ็ดงานกับธรรมชาติ แต่ส่วนมากพี่เหมี่ยวจะให้เฮ็ดงานแล้วแต่เฮาถนัด เฮาถนัดพวกงานวิถี พี่เหมี่ยวก็ให้เฮาไปเข้าป่าเข้าหยัง ไปมองสิ่งรอบข้างที่เฮาเคยเห็น แล้วเฮาก็สามารถปักลงมาในงาน แล้วมันสิดูงาม ‘เฮาบ่ต้องว่าสิไปปักต้นประเทศนอกต้นหยัง คือเฮาปักในสิ่งที่เฮาเห็นและสัมผัสทุกมื้อ ๆ ในป่าในดงเฮา งานมันสิออกมาดีกว่า’ พี่เหมี่ยวบอกนะ…"
ฉันและพี่โสละมือจากการทำงานของตัวเอง พวกเราทุกคนก็พากันเตรียมปูเสื่อ และช่วยกันยกกับข้าวจากครัวยายต๋องออกมาวางที่แคร่ วันนี้ยายต๋องทำแกงหน่อไม้หม้อใหญ่ แบ่งใส่ชามหลายชาม เพื่อเอาไปแจกจ่ายญาติ ๆ ที่อยู่บ้านข้าง ๆ กัน ครั้งนี้ทุกคนมีกระติ๊บข้าวเหนียว แยกเป็นของแต่ละบ้านเตรียมมาเหมือนเดิม พอเตรียมของเสร็จแล้วทุกคนก็มารวมตัว ทั้งพี่จ๋อม พี่โส ฉัน น้องพายุ เพื่อนน้องพายุ น้องเหมย หลานพี่โส พี่จ้าน ยายต๋อง และคุณป้าที่เป็นญาติอีกคนของพี่โสมานั่งล้อมวงกินข้าวด้วยกันเป็นวงใหญ่ กับข้าวมื้อนี้มีส้มตำกับแกงหน่อไม้ ตบท้ายด้วยมะม่วงจากพี่จ๋อม และมะม่วงหาวมะนาวโห่จากพี่จ้าน
“คือเราต้องมองงานด้วย บางทีเราก็มองไม่ขาด แต่ก็รู้สึกตื่นเต้นกับงานใหม่ทุกครั้งแหละ พี่รู้สึกว่ามันท้าทาย แต่ก็มีแอบคิดว่า ‘ใส่สีอะไรไปมันสิถืกอยู่บ่น้อ’ ‘มันสิออกมาลักษณะคือหมู่อยู่บ่’ ” “แล้วพอปักงานวิถีน่ะ บางทีมันก็บ่มีเป้าหมาย เห็นหยังก็อยากเอามาใส่ บางทีวาดไป ก็บ่ได้ปักตามที่วาด”
ส่วนมากคนสมัยก่อนเพิ่นบ่ได้ซื้อเสื้อผ้า หมอน ผ้าห่มนะลูก เพิ่นเฮ็ดเอง ไปทอแล้วมาตัดเย็บ แล้วเมื่อก่อนมันบ่มีสีเคมีเพิ่นก็หาเปลือกไม้มาเฮ็ด ไปหาสีสันจากประดู่ หมากม่วง มะเกลือ… เหมือนที่พี่เจนทำน่ะลูก พี่เหมี่ยวน่ะเขาจำลองการทำของคนโบร่ำโบราณทุกอย่างหมดเลย นี่แหละที่ว่างานภูครามเป็นหยังจึงมีราคา เพราะมันทำจากธรรมชาติ จากความคิด จากฝีมือล้วน ๆ บ่แม่นเครื่องจักร และมันเป็นการอนุรักษ์ของเก่าเฮาไว้
ดีใจที่ยังไปได้อยู่นะ ภูครามน่ะ ลูกค้าก็ยังสนับสนุน ดีใจที่งานแม่น้ำก็ยังได้ขายอยู่... มีงานเฮ็ดอยู่บ้านแล้วก็บ่ต้องจากครอบครัวน่ะ แม่ว่ามันเป็นงานที่ดีนะลูก ถึงมันบ่มากมายแต่ก็ช่วยค่าน้ำค่าไฟได้ เป็นรายได้ที่ดีอยู่ลูก
บางวันแม่ก็เข้าไปทำงานในสวนมัน ไปดายหญ้า ใช้จอบถากหญ้าตามร่องมันสำปะหลังแต่เช้า ๆ สาย ๆ ก็อาจจะมาปักผ้าบ้าง ตอนบ่ายก็เอาวัวไปเลี้ยงที่สวน เลี้ยงวัวไปนำ แล้วก็ดายหญ้าสวน ดูแลสวนมันไปนำ เวลากลับมาก็สิมีเวลามาเฮ็ดงานปักผ้าต่อ เริ่มจากบ่ายสี่โมงไปฮอดเวลาค่ำ
แม่น้ำน่ะ เคยคึดอยากไปทำงานเมืองนอกนะ ความคึด ณ ตอนนั้นบ่อยากแต่งงานลูก อยากใช้ชีวิตอิสระ แต่คนสมัยก่อนบ้านแม่น้ำ ผู้เฒ่าผู้แก่เพิ่นอยากเห็นลูกหลานแต่งงาน หาแฟนมาทำไร่ทำนา... พอตัวเองไม่ได้อย่างที่คึดก็เลยมาส่งให้ลูกตัวเองเรียน ปล่อยให้ลูกในปกครองของแม่น้ำไปเผชิญโลกกว้างดูซิ เพราะแม่ไม่มีโอกาสได้ไปพบไปเห็นอะไรที่มันกว้างกว่าอยู่บ้านเรา
แม้ว่าวันนี้จะไม่ได้มีขั้นตอนที่ซับซ้อนเหมือนการค้นหูกเมื่อวาน แต่พอได้นั่งดูก็ทำให้เห็นว่ากว่าจะได้ผ้าสักผืน มันมีงานเล็ก ๆ น้อย ๆ อีกหลายอย่างที่ต้องค่อย ๆ ทำทีละขั้น ตอนเช้าฉันยังเห็นฝ้ายอยู่บนระวิงอยู่เลย พอตกบ่ายฝ้ายก็มาอยู่ในหลอดเล็ก ๆ พร้อมสำหรับนำไปทอต่อแล้ว...
