ตอนที่ 2 : ชีวิตของครามและผลมะเกลือ

ขั้นตอนต่างๆ ระหว่างการย้อมฝ้าย

ตั้งแต่ผมมาภูครามวันแรกและได้เห็นพี่ๆ ย้อมผ้า ก็รู้สึกได้ถึงขั้นตอนที่ซับซ้อนและเหนื่อย และผมตื่นเต้นเสมอเวลาได้เห็นสีที่ย้อมเสร็จมีความหลากหลายและให้โทนสีที่เป็นธรรมชาติ ผมรู้สึกว่าพี่เจนเก่งมากทั้งแรงในการใช้ย้อมและจินตนาการในการเล่นสีและทดลองผสมสี เพราะแต่ละชนิดการย้อมนั้นใช้เทคนิคกันคนละรูปแบบเลยขึ้นอยู่กับว่าใช้วัตถุดิบธรรมชาติอะไร จนตัวเองได้เข้ามาช่วยงานย้อมจึงได้รู้ว่าทุกขั้นตอนนั้นต้องใช้ความอดทนและความใส่ใจเป็นอย่างสูงเพราะทั้งหนักและมีความละเอียดอ่อนต้องทำอย่างพิถีพิถัน

พี่เจนเคยพูดให้ฟังว่า “ถ้าอยากได้สีไหนต้องเฝ้ารอเขาเลย อย่างเวลาเราย้อมร้อน เพราะถ้าทิ้งช่วงไปสีก็จะเปลี่ยนตามอุณหภูมิการย้อมและสภาพแวดล้อม”

ล้างแป้งจากเส้นใย

ฝ้ายที่เรานำมาใช้จะเป็นฝ้ายดิบ ต้องทำความสะอาดล้างไขฝ้ายก่อนจึงค่อยนำมาย้อมผ้า

“ฝ้ายที่จะย้อมครามพี่จะต้มไขฝ้าย ทุบแล้วก็ล้างน้ำดีๆ ก่อนนำไปย้อมครามต่อ มันจะมีเศษแป้งอยู่ในฝ้ายเรา จะเป็นคราบเหลืองๆ แต่ถ้าย้อมสีธรรมชาติอย่างอื่นที่ไม่ใช่ครามเช่นมะเกลือหรือพวกเปลือกไม้ใบไม้ พี่จะซักหลายๆ น้ำและจะแช่ทิ้งไว้ข้ามคืน เพื่อให้ไขฝ้ายออก เช้ามาจะล้างไขที่เราแช่ไว้ให้มันออกให้หมด และบิดหมาดสำหรับไปย้อมต่อ”

ทุบล้างสีส่วนเกินและซัก

ปกติพี่เจนจะไม่ได้ล้างฝ้ายที่บ้านตลอด ช่วงฤดูฝนและฤดูหนาวพี่เจนจะไปล้างฝ้ายที่นา โดนดึงน้ำบาดาลจากโซลาเซลล์ขึ้นมา น้ำที่นั้นจะมีแร่ธาตุจะทำให้สีเขาสวย แต่ถ้าล้างที่บ้านจะรองน้ำฝนใช้ ถ้าไม่พอก็จะใช้น้ำประปา

“การล้างฝ้ายจะใช้น้ำปริมาณที่เยอะมากเม็ดสีมันติดอยู่ในเส้นใย อยู่บ้านเราจะประหยัดน้ำ การล้างน้ำแล้วบิดเฉยๆ จะเปลืองน้ำมาก ดังนั้นพี่จะทุบเบาๆ แล้วรีดสีที่อยู่ในเส้นใยให้ออกมา แล้วเราค่อยบิดน้ำออก แต่ไปอยู่ในลำธารเราก็สามารถแกว่งในน้ำแล้วก็ทุบช่วยบ้าง ขยี้ผ้า ถ้าน้ำไหลผ่านตลอด”

ฆ่าฝ้าย

ฆ่าฝ้ายเป็นภาษาอีสานแปลว่าทำให้ฝ้ายแข็งแรงและไม่ขาดง่าย จะใช้วิธีการนำเส้นฝ้ายที่ซักล้างแล้ว ไปนวดกับแป้งข้าวเหนียวและน้ำมันมะกอก แล้วจึงนำไปนึ่งให้เหนียว

“ฆ่าฝ้ายทอเขาจะไม่ค่อยซีเรียสมากเขาจะใช้แป้งในปริมาณน้อยๆ แต่ฝ้ายปักจะต้องกังวลเรื่องฝ้ายฟู เวลาเอาไปปักต่อจะกลัวขาดง่าย เราจะใช้แป้งกับน้ำมันมะกอกมานวดกับฝ้าย แป้งทำให้แข็งตัวและน้ำมันมะกอกทำให้ฝ้ายเหนียวและขาดยาก และเราต้องบิดเขาให้หมาดๆ ก่อนนำไปนึงให้แข็งตัว ไม่งั้นถ้าเกิดเราบิดเขาไม่มาด เวลาเราเอาไปนึงจะเหนียวเกินไป”

ถกฝ้าย

เป็นการนำฝ้ายที่ผ่านการฆ่ามาแล้ว มาขึงกับไม้ไผ่ ดึงและสบัดเพื่อให้ฝ้ายไม่หยิกและเรียงเส้นตรง เวลานำไปตากแดดแล้วแห้งจะทำให้เส้นใยไม่พันกัน

“หลังจากฆ่าฝ้ายแล้วต้องรีบนำมาถก เพราะถ้าฝ้ายแห้งมันจะเหนี่ยวหยิกและไม่ตรง”

ตากฝ้ายช่วงฤดูฝน

ปกติภูครามจะนำฝ้ายที่ผ่านการฆ่าและถกเรียบร้อยมาตากแดดให้แห้ง แต่ช่วงนี้เป็นฤดูฝนทำให้การตากฝ้ายเป็นไปได้ยาก ต้องใช้พัดลมเพดานซึ่งเพิ่มระยะเวลาไปอีกหลายเท่าตัว บางครั้งเกิดกลิ่นอับก็ต้องนำฝ้ายไปแก้ใหม่ การทำงานหน้าฝนและกับฝ้ายมีส่วนยาก เพราะต้องคำนึงถึงการแห้งและเชื้อราที่อาจส่งผลต่อเส้นฝ้ายได้

“หน้าฝน ช่วงนี้ต้องตากในที่ร่ม แต่ถ้ามีแดดจะดีกว่าเพราะมันจะชัวร์ว่าจะแห้งเสมอ ถ้าตากหน้าฝนต้องกระจายผ้าให้มากๆ ถ้ากระจายไม่ทั่วถึงตรงนั้นจะแห้งช้า ฝ้ายจะฟูขึ้นมาทันที และการย้อมผ้าเมตรและฝ้ายปัก พี่จะวางแผนตั้งแต่ต้นปีเลย ก่อนหน้าฝนสีอะไรที่เราจะใช้ช่วงนั้น เช่นมะเกลือ ต้องย้อมไว้ปริมาณเยอะๆ พอไปถึงหน้าฝนจะรอให้ไม่พอจริงๆ ถึงค่อยย้อม พยายามย้อมสีต่างๆ ให้ได้ก่อนหน้าฝนและหลังหน้าฝน เพราะหน้าฝนสีมันไม่ค่อยสวยแม้กระทั่งใบไม้ที่จะเราเอามันจืดและเปลือกไม้หน้าฝนจะอมน้ำ เวลานำไปต้มเม็ดสีจะไม่เข้ม ส่วนใหญ่พี่เลยจะเลี่ยงการย้อมผ้าหน้าฝน”

การเรียนรู้ ณ ภูคราม

หลังช่วงที่ผ่านมาย้อมผ้ากันเสร็จที่เหนื่อยและใช้แรงเยอะ สัปดาห์ต่อมาผมก็ได้เดินเข้าไปคุยกับพี่เจน เพราะอยากรู้เรื่องมุมมองและการใช้ชีวิตที่ภูคราม และอยากให้คนรู้จักบางมุมของพี่เจนมากยิ่งขึ้น

“พี่เจนอยู่ที่นี่มาพี่เจนเรียนรู้หรือมีอะไรเปลี่ยนแปลงไปบ้าง”

“ตอนแรกไม่เข้าใจหลายอย่าง ตอนเข้ามาอยู่ภูคราม เขาพาทำอะไรก็ทำ แต่พอซักพักก็ค่อยๆ ซึมซับและเรียนรู้ไปกับคนอื่นเขา แม้กระทั่งเขาจะพูดว่า ‘ชมต้นไม้ สัมผัสธรรมชาติ อนุรักษ์ป่า’ ก็ไม่เข้าใจ และไม่เข้าใจผู้คนด้วย แต่พอสักพักแค่รู้สึกว่า การเข้าป่า การใช้ชีวิต การกินข้าวอร่อยๆ ได้กินข้าวกับเพื่อน ได้อยู่กับชุมชน มันเป็นเรื่องปกติธรรมดามากเลย

แต่พอเราออกไปเที่ยวเล่นข้างนอก ออกไปเจอผู้คน ไปเจอเพื่อน รู้สึกมันใช้พลังงานเยอะมากและเหนื่อย อยู่ที่ทำงานไม่เห็นมันเหนื่อยเท่าไปใช้ชีวิตข้างนอก เลยตั้งคำถามว่าเพราะอะไร เหมือนเราชินกับที่นี่ และภูครามเหมือนเป็นที่ชาร์ตแบต ที่นี่มันสงบสุข เป็นเหมือนพื้นที่ปลอดภัยและที่พักผ่อน เหมือนได้กลับมานิ่งสงบที่ทำงานกับการย้อมผ้า ได้ไปพักผ่อนกับการเข้าป่า ทำงานและได้กินข้าวอร่อยๆ รู้สึกว่านี่เป็นที่ทำงานหรือบ้าน มันเป็นความรู้สึกแบบนี้ที่เปลี่ยนตัวพี่ไป

และก็รู้สึกว่าที่นี่คือครอบครัว อะไรที่เปลี่ยนคืออยากอยู่ตรงนี้ เพราะรู้สึกว่าที่นี่คือบ้าน แม้กระทั่งกับช่าง การไปซื้อข้าว เห็นเจอผู้คน ที่จริงจะมองเป็นพนักงานทั่วไปใช่ไหม แต่เจอช่างเหมือนเจอพี่น้อง เจอญาติ อันนี้แหละที่รู้สึกว่า ภูครามกลืนกินไปหรือเปล่า ทำไมถึงทุ่มเททุ่มใจให้ที่นี่สุดมากเลย หรือว่าผูกพันหรือรักที่นี่หรือเปล่า อันนี้แหละที่รู้สึกมาก 

น้อยมากที่จะโหยหากับการไปเที่ยวข้างนอก เพราะอยู่ที่นี่ อยู่กับทีมงานกับช่างเหมือนได้ไปเที่ยวตลอด และเป็นการทำงานที่อิสระและสบายใจ พอบางทีเห็นเหมือนงานหนักวุ่นๆ แต่มันสนุกนะ แฮปปี้มากกับการอยู่ที่นี่

และอีกสิ่งหนึ่งกลับกลายเป็นรักธรรมชาติ รักแสงแดด รักท้องฟ้า มองทุกอย่างช้าลง จากแต่ก่อนมองฝนตกก็รู้สึกไม่ดี ตอนนี้กลายเป็นสัมผัสความร้อน ร้อนก็อยู่กับเขา หนาวก็อยู่กับเขา มองทุกอย่างมันนิ่งหมดเลย มองฝน มองดอกหญ้า เหมือนสังเกตเขาตลอดเวลา และเห็นธรรมชาติรอบตัวสวยงามไปหมดเลย”

ผมชื่นชมและยินดีที่ได้ยินพี่เจนแชร์เรื่องราวดีๆ มันเหมือนเป็นเรื่องธรรมดาทั่วไปๆ แต่สำหรับผมเองมันซาบซึ้งกินใจมาก ผมน้ำตาท่วมออกมาระหว่างที่พี่เจนพูดถึงมุมมองที่ได้อยู่กับภูคราม

“พี่เจนอยู่ที่นี่อะไรคือความสุข ช่วงไหนหรือได้ทำอะไรครับ”

“ความสุขคือการตะโกนหากัน ‘ทำอะไรกัน กินข้าวหรือยังนะ กินไรกันเราวันนี้’ มันเป็นอะไรที่ง่ายๆ มากเลย เช่น ทักทายนมสด เหมือนคนครอบครัวอะเนอะ ผู้คนเดินไป แล้วยิ่งแบบตอนเรา กินอะไรด้วยกัน ไปย้อมผ้ากันเถอะ เหมือนแค่นี้ก็มีความสุขแล้ว แค่เล่าสู่กันฟังเจอหน้ากันทุกวันๆ

สิ่งที่เศร้าคือการสูญเสียใครคนใดคนหนึ่งไป เหมือนเขาต้องย้ายออกไป ไม่ว่าจะไปดีหรือไม่ดี รู้สึกว่าไม่แฮปปี้เลย ‘ตอนน้องใจดี น้องคนเล็กทีมหน้าฝนไปเรียนต่อมหาลัย แม้กระทั่งนมสดจะไป’ ทุกคนเข้ามาล้วนผูกพัน เหมือนคนในครอบครัว เหมือนเราได้เจอกันทุกวัน แล้ววันหนึ่งเดินผ่านไปที่ที่เขานั่งอยู่ เขาไม่อยู่แล้ว รู้สึกเหมือนใจแป๋วๆ ใจหาย จะเศร้ามาก

แม้กระทั่งช่างปัก เวลามีนัดช่าง พี่จะบอกช่างว่า ‘เราเจอกันเถอะ นานๆ เราเจอกันนะ มากินข้าวเที่ยงด้วยกันนะ’ เมื่อเขาตอบกลับว่า ‘คิดถึงจังเลย คิดถึงมากๆ เดี๋ยวจะไปหานะ’ การที่ทุกคนพร้อมที่จะมากินข้าวเที่ยงด้วยกัน

และการได้เห็นหน้าลูกค้า เขาได้เสื้อที่ชอบ เขาได้ใส่เสื้อของเรา และได้หยิบผลงานของช่างที่เรารู้จัก ความรู้สึกเหมือนเราอยากไปบอกญาติๆ ‘ของพี่พรรณขายได้แล้วนะ ของยายยืนขายได้แล้ว’ การได้พูดให้ช่างฟังแค่นี้ก็มีความสุขแล้ว”
พี่เจนพูดด้วยความอิ่มเอมไปด้วยความสุข

พอไม่ถึง 10 นาทีระหว่างที่ผมคุยกับพี่เจนเสร็จ พี่เจนก็เดินเข้ามาพร้อมบอกว่า
“พี่คงเป็นภูครามแล้วแหละ”

สีสันที่ผมได้ถ่ายทอดออกไปตั้งแต่ เปลือกประดู่ ใบส้มมอ คราม และมะเกลือ เป็นสีสันที่ผมได้เห็นเพียงช่วงฤดูฝนเท่านั้น ฤดูกาลอื่นๆ สีธรรมชาติของภูครามที่ได้ก็จะต่างกันออกไป เป็นเฉดสีใหม่ๆ ยังคงมีสีสันมากมายตามแต่ละช่วงเวลาและฤดูกาลให้ได้ติดตามต่อ

การได้คุยและใช้ชีวิตที่ภูครามช่วงเวลาหนึ่งกับพี่เจน บุคคลิกที่ยิ้มแย้มแจ่มใสเวลาเจอใครต่อใคร การเอาใจใส่เหมือนพี่สาวเป็นห่วงและถามไถ่ ทำให้ผมตื้นตันใจมากๆ มันทั้งสบายใจ อบอุ่นและเป็นกันเองมาก ในมุมมองของผมพี่เจนเป็นคนที่มีความลึกซึ้งทั้งกับผู้คนและในเรื่องสีสันจากการย้อมผ้า และแง่มุมที่พี่เจนได้ถ่ายทอดเรื่องความสัมพันธ์กับภูคราม รับรู้ได้เลยจากแววตาและความอบอุ่นที่ถ่ายทอดออกมาว่าภูครามเป็นพื้นที่ที่ดี ผมดีใจที่ได้รู้จักกับพี่เจน

เขียนโดย นมสด