ติดตามป้าทำ ช่างทอประจำภูคราม
หลังจากที่เมื่อวานฉันได้ไปดูวิธีการค้นหูกของป้าทำซึ่งยังไม่แล้วเสร็จ เช้าวันนี้ฉันจึงรีบไปดูความคืบหน้าของงานอีกครั้ง พอไปถึงก็พบว่าบนหลักเฝือไม่มีเส้นฝ้ายเหลืออยู่แล้ว ฝ้ายที่ค้นเสร็จถูกเก็บใส่ถุงไว้อย่างเรียบร้อย ส่วนป้าทำกำลังนั่งทำงานอยู่กับอุปกรณ์อีกชิ้นหนึ่งที่ตั้งอยู่ใกล้กัน
แกกำลังปั่นเอาเส้นฝ้ายสีน้ำตาลจากม้วนใหญ่มาพันลงบนหลอดฝ้ายขนาดกลาง ซึ่งมีขนาดเดียวกับหลอดฝ้ายที่ฉันเห็นวางอยู่หลังหลักเฝือเมื่อวานนี้
“สวัสดีค่ะ” ฉันทักทายก่อนจะถามแก “ป้าทำค้นหูกเสร็จแล้วหรอคะ””
“เสร็จแล้ว เมื่อวานกลัวฝนตกเลยทำจนค่ำ”
“โอ้โห เสร็จกี่โมงคะเนี่ย หนูไม่กล้าเดินมาหาเพราะเกรงใจกลัวว่าป้าจะพักผ่อนแล้ว”
“ป้าก็บ่ได้ไปเอิ้น เพราะมันค่ำแล้ว”
ป้าทำนั่งอยู่ตรงกลางระหว่างอุปกรณ์ที่ใช้ในกระบวนการเตรียมเส้นฝ้ายก่อนการทอผ้า ด้านซ้ายของแกคือ ‘ระวิง’ ที่ถูกเสียบอยู่บนแกนที่เป็นโครงเหล็ก ระวิงคือโครงไม้ไผ่รูปกากบาทที่มีเชือกขึงสลับไปมา สำหรับเก็บพักเส้นฝ้ายที่ผ่านการย้อมและตากแห้งเรียบร้อยแล้ว เพื่อรอเข้าสู่ขั้นตอนถัดไป
ส่วนทางด้านขวาเป็นโครงเหล็กที่เสียบหลอดฝ้ายขนาดกลางเอาไว้ ซึ่งมีเส้นฝ้ายถูกม้วนเก็บไว้อย่างเป็นระเบียบ อุปกรณ์ทั้งสองฝั่งสามารถหมุนได้ โดยป้าทำจะค่อย ๆ กรอเส้นฝ้ายจากม้วนใหญ่บนโครงไม้ไผ่ทางด้านซ้ายให้ย้ายมาพันอยู่บนหลอดฝ้ายทางด้านขวา
“ขั้นตอนนี้เรียกว่าอะไรคะป้าทำ” ฉันถามขึ้นด้วยความสงสัย
“กวักฝ้าย”
“เราทำการกวักฝ้ายเพื่ออะไรหรอคะ”
“ป้ากวักฝ้ายนี้เพื่อสิเอาไปปั่นใส่หลอด” แกพูดไปในมือก็ปั่นฝ้ายไปด้วย
“ปกติเฮาสิกวักฝ้ายก่อนที่จะเอาไปค้น”
“วิธีการนี้คือหลังจากที่เราย้อมฝ้าย แล้วไปตากมาเสร็จเรียบร้อยแล้วใช่ไหมคะ”
“ใช่จ้ะ”
“แล้วอุปกรณ์ที่เราใช้กวักฝ้ายเรียกว่าอะไรหรอคะ”
“อันนี้เฮาเรียกว่า ‘อัก’ ” แกชี้ไปที่อุปกรณ์ทางด้านขวาของตัวเอง
“แต่บางที่ก็เรียกไม่เหมือนกันนะ บางที่เรียก ‘กระโบก’ ”
“ขั้นตอนนี้ใช้เวลานานไหมคะ”
“ไม่นาน ไม่เหมือนค้นหรอก”
“นี่ป้าทำมาตั้งแต่กี่โมงคะเนี่ย”
“ก็ทำตั้งแต่เช้าอยู่ ประมาณ 7 โมง” แกหยุดพักมือแล้วหันมาตอบ
“ปกติน่ะ ป้าจะไปวัดแล้วค่อยมาทำ แต่มื้อนี้ป้าไอเลยบ่ได้ไปวัด”
“ค่ะ” ฉันพยักหน้ารับ
มองดูแล้วการกวักฝ้ายไม่ยากอย่างที่ฉันคิด เหมือนกับว่าเป็นกระบวนการจัดเรียงและรวบรวมเส้นฝ้ายให้เป็นระเบียบ จากฝ้ายที่เพิ่งเตรียมหรือเพิ่งย้อมสี ซึ่งนำไปตากเสร็จเรียบร้อยแล้ว นำมาเก็บบนหลอดฝ้ายเพื่อให้เส้นฝ้ายเรียบตึงเสมอกัน ไม่พันกันระหว่างการใช้งาน และสะดวกต่อการนำไปใช้ในขั้นตอนต่อไปคือการค้นหูกที่ฉันได้เห็นเมื่อวานนี้
‘กวักฝ้าย’ คือการกรอฝ้ายจากระวิงมารวมไว้บนอัก ส่วนขั้นตอนถัดไปคือการนำฝ้ายจากอักไปปั่นใส่หลอดเล็กสำหรับใช้งานกับการทอผ้าจริง
ระหว่างที่ทำมีบางช่วงบางตอนที่ฝ้ายขาด แกก็จะทำการผูกต่อเส้นฝ้ายก่อนใช้มือปั่นที่อักอีกครั้ง
“เราต่อด้ายที่ขาดยังไงหรอคะ”
“ถ้าเราจะเอาฝ้ายไปทำเครือเราก็จะต้องต่อแบบนี้” ป้าทำผูกฝ้ายให้ฉันดู
วิธีคือนำฝ้ายสองเส้นมาผูกต่อกันแบบปกติ แล้วบิดเกลียวเส้นฝ้ายให้ตรงเป็นเส้นเดียวกัน พอผูกเสร็จแล้วก็ทำการปั่นต่อ
“เราก็จะทำอย่างนี้ไปจนเสร็จเลยใช่ไหมคะ”
“ใช่จ้ะ ไม่นาน” ป้าทำตอบ
“เสร็จแล้วป้าสิเอาไปปั่นใส่หลอดเล็ก แล้วสิเอาไปทอ”
จากที่ฟังป้าทำอธิบาย ฉันจึงเข้าใจว่า ‘กวักฝ้าย’ คือการกรอฝ้ายจากระวิงมารวมไว้บนอัก ส่วนขั้นตอนถัดไปคือการนำฝ้ายจากอักไปปั่นใส่หลอดเล็กสำหรับใช้งานกับการทอผ้าจริง
นั่งดูแกกวักฝ้ายไปได้สักพัก ป้าทำก็ว่าให้ฉันกลับไปทำงานอย่างอื่นต่อก่อนได้เลย เพราะวิธีการนี้ไม่มีอะไรมากนัก แค่ปั่นฝ้ายไปจนหมดม้วน แกว่าจะทำการกวักฝ้ายให้เสร็จภายในช่วงเที่ยง แล้วช่วงบ่ายจะนำฝ้ายที่กวักเรียบร้อยแล้ว ไปปั่นใส่ในหลอดเล็กอีกครั้ง ถึงตอนนั้นค่อยกลับไปใหม่ ฉันจึงขอตัวกลับมานั่งทำงานที่ภูครามต่อ ไม่นานนักก็ถึงเวลากินข้าวเที่ยง
หลังพักกลางวัน ฉันเดินกลับไปที่บ้านป้าทำ ก็มีเพื่อนบ้านของป้ามานั่งเล่นอยู่ด้วย พอฉันไปถึงป้าทำจึงเดินไปที่กี่ทอผ้า ตรงบริเวณด้านในกี่ทอผ้าฉันเห็นว่าแกเริ่มปั่นฝ้ายไปบ้างแล้ว
“ตรงนี้มันแคบไปไหม จะถ่ายทำได้ไหม” แกถามขึ้น
ด้วยความที่แกเอาอุปกรณ์การทำตั้งไว้ด้านในของกี่ทอผ้าซึ่งเป็นกี่เปล่า ๆ ที่ยังไม่ได้มีการสืบฝ้ายไว้สำหรับทอ พื้นที่จึงไม่กว้างพอให้คนเข้าไปอยู่ถึงสองคน
“เดี๋ยวหนูนั่งดูอยู่ตรงนี้ได้ค่ะ” ฉันเอาของมาตั้งไว้ด้านนอกกี่ทอผ้า
ทางซ้ายมือของป้าทำมีหลอดฝ้ายที่กวักเสร็จจากเมื่อเช้าตั้งไว้ เส้นฝ้ายจากหลอดนั้นถูกโยงขึ้นไปบนราวของกี่ทอผ้า แล้วโยงกลับลงมาสู่อุปกรณ์การปั่นหลอดที่ตั้งอยู่หน้าป้าทำ อุปกรณ์นี้เป็นลักษณะสามเหลี่ยม ทำด้วยไม้ มีวงล้อทางด้านขวา บนวงล้อนั้นมีคันโยกออกมาให้ใช้มือหมุนได้ และมีแท่นไม้ที่ตรึงกับวงล้อนั้นยาวมาทางด้านซ้าย ซึ่งมีแกนเหล็กแทงออกมาเพื่อเสียบหลอดปั่นด้าย
ฉันมองไปรอบ ๆ บริเวณที่แกนั่งทำงานก็เห็นฝ้ายสีน้ำตาลเมื่อเช้าถูกพันเรียงใส่หลอดเล็กหลายหลอดรวมกันอยู่ในถุงไว้อยู่แล้ว
“วิธีการนี้คือเอาฝ้ายจากหลอดใหญ่ไปปั่นใส่ในหลอดเล็กใช่ไหมคะ”
“ค่ะ…เฮากวักแล้วเอามาปั่นใส่หลอด แล้วสิเอาไปทอ” ระหว่างนี้ในมือป้าทำก็ค่อย ๆ หมุนอุปกรณ์ที่เหมือนกับวงล้อไปด้วย
ฉันได้พูดคุยสัพเพเหระกับป้าทำไประหว่างที่แกก็ทำงานไปด้วย บรรยากาศช่วงบ่ายแก่ ๆ ทำเอาฉันอยากเอนตัวลงนอน พอรู้สึกเริ่มง่วงจึงได้หาข้อมูลไปด้วยว่าจริง ๆ แล้วอุปกรณ์ที่แกกำลังทำอยู่นั้น เป็นอุปกรณ์สำหรับเข็นฝ้าย เรียกว่า ‘หลา’
‘ดีจริง…อุปกรณ์แบบเดียวเอามาประยุกต์ใช้งานได้เยอะแยะ’ ฉันคิด
แม้ว่าวันนี้จะไม่ได้มีขั้นตอนที่ซับซ้อนเหมือนการค้นหูกเมื่อวาน แต่พอได้นั่งดูก็ทำให้เห็นว่ากว่าจะได้ผ้าสักผืน มันมีงานเล็ก ๆ น้อย ๆ อีกหลายอย่างที่ต้องค่อย ๆ ทำทีละขั้น ตอนเช้าฉันยังเห็นฝ้ายอยู่บนระวิงอยู่เลย พอตกบ่ายฝ้ายก็มาอยู่ในหลอดเล็ก ๆ พร้อมสำหรับนำไปทอต่อแล้ว
ยิ่งได้เห็นขั้นตอนมากเท่าไร ฉันก็ยิ่งอยากรู้ว่าเส้นฝ้ายเหล่านี้จะเดินทางต่อไปยังไง และคิดว่าถ้ามีโอกาส ครั้งหน้าคงต้องขอลงมือทำเองให้ครบทุกขั้นตอนบ้างแล้ว เพราะแค่นั่งดูอยู่ข้าง ๆ ก็เริ่มรู้สึกผูกพัน และเห็นคุณค่าของเส้นฝ้ายพวกนี้มากขึ้นเรื่อย ๆ
เขียนโดย เล
