“ภูมิปัญญาเพิ่นพิลึกใด๋ ทำยังไงต้นฝ้าย ต้นคราม ป้าก็ยังอัศจรรย์ว่าทำไมถึงรู้ว่าต้นครามเป็นสี แล้วทำยังไงถึงเอามาย้อมได้เนี่ย” ป้าทำทำหน้าฉงน “รู้จักว่าต้องเอาไปแช่ ต้องเอาปูนเอาหยังมาผสม มีปัญญาคิดได้ยังไง” “ใช่ค่ะ เจ๋งมาก” “เราก็ไม่ได้ใช้ปัญญาตรงนั้น เพราะว่าสืบต่อมา” ป้าทำพูดอย่างถ่อมตน “เก่งมากเลยคนแต่ก่อนรู้จักอยู่ได้เนาะ อยู่ป่า อยู่เขาไม่มีเสื้อผ้าใส่ มีต้นฝ้ายมาปลูก ฝ้ายขาว ฝ้ายตุ่ย มาเข็น… แล้วที่เอา ‘หลา’ มาเข็นน่ะ ทำไมน้อถึงมีปัญญาคิดว่าต้องทำเป็นหลาแล้วเอามาเข็น”

“เดียก็ทำเป็นครั้งแรก ยายเรียนมาตั้งจักเท่าใด๋ปีแล้ว วิชาของยายน่ะคือทำหูกทำฝ้าย ยายบ่ได้เรียนหนังสือ จบป.4 แล้วก็ออกมาช่วยพ่อแม่ทำไร่นา เลี้ยงน้อง… แล้วหนูน่ะเรียนด้านใด๋มาถึงศึกษาแบบนี้” “หนูหรอคะ หนูเรียนออกแบบสิ่งทอมาค่ะ” “การเรียนในทฤษฎีเนาะ กับปฏิบัติ มันก็…” “มันไม่เหมือนกันนะคะ” พวกเราพูดขึ้นพร้อมกัน ทำเอาฉันและป้าทำหัวเราะออกมา

ไม่สงสัยเลยว่าทำไมการเข็นฝ้ายถึงยากที่สุดสำหรับป้าทำ เพราะมือขวาเราต้องหมุนวงล้อ ในขณะที่มือซ้ายก็ต้องประคองและจัดแต่งฝ้ายไปด้วยเพื่อให้เส้นเท่ากัน ถ้าดึงมือซ้ายตึงเกินไป หรือหมุนวงล้อแรงเกินไปก็ไม่ได้ พอฉันทำไปได้สักพักเส้นฝ้ายก็ขาดออกอย่างที่ฉันกังวลไว้ “ยากจังค่ะ” ฉันพูดอย่างท้อแท้ “เฮ็ดบ่ได้ก็มานั่งตักนี่” ป้าทำว่า “นั่งตักเลยหรอคะ” ฉันหัวเราะ แต่ก็ยอมนั่งตักแกแต่โดยดี เพราะมันยากกว่าที่คิดมาก

‘นี่มันไม่ใช่แค่การทอผ้าแล้ว แต่เหมือนเป็นการเรียนคณิตศาสตร์ไปด้วยเลย’ ฉันคิด เพราะมันต้องมีการคิดคำนวณหลายอย่างมากว่าจะต้องใช้หัวฝ้ายกี่หัวในการทอ ต้องนำฝ้ายที่มีไปกวักให้ได้กี่กระบอก หรือต้องนำฝ้ายไปค้นหูกกี่เส้น ไม่ใช้เรื่องง่าย ๆ เลย แต่ป้าทำ และป้าจอกกลับทำมันอย่างคล่องแคล่วและชำนาญ ราวกับว่ามันเป็นกิจวัตรประจำวันทั่วไปไปแล้ว

แม้ว่าวันนี้จะไม่ได้มีขั้นตอนที่ซับซ้อนเหมือนการค้นหูกเมื่อวาน แต่พอได้นั่งดูก็ทำให้เห็นว่ากว่าจะได้ผ้าสักผืน มันมีงานเล็ก ๆ น้อย ๆ อีกหลายอย่างที่ต้องค่อย ๆ ทำทีละขั้น ตอนเช้าฉันยังเห็นฝ้ายอยู่บนระวิงอยู่เลย พอตกบ่ายฝ้ายก็มาอยู่ในหลอดเล็ก ๆ พร้อมสำหรับนำไปทอต่อแล้ว…

เสียงลมพัด เคล้าเสียงไก่ขัน พร้อมกับป้าทำที่กำลังค้นหูกอยู่ตรงหน้า เป็นภาพที่น่ารักและเห็นได้ยากสำหรับฉัน ดีจังที่ได้มาติดตามการทำงานของแก พอได้มาเห็นวิธีแบบนี้แล้วก็เห็นคุณค่าในผ้าหนึ่งผืนมากขึ้น “กว่าจะเป็นผืนผ้า กระบวนการมันน่ะหลายแท้… ละพอเอาไปทอเส้นเล็ก ๆ แบบนี้น่ะนะ ทอไปทีละเส้น ๆ มันใช้ความเพียรอยู่ใด๋ กว่าจะทอได้เป็นผืน 24-25 เมตร”

ป้าน่ะ แต่ก่อนบ่กล้าเว้า บ่กล้าจา ย่าน เว้านำคนบ่เป็น เป็นคนไม่มีความรู้ ก็ได้แต่ฟังนำเดียว บัดนี้มะเหมี่ยวเธอเข้ามาพัฒนาคนให้กล้าเว้า กล้าจา… มามื้อนี้ป้าเป็นคนกล้าแล้ว เว้าได้ เขาให้รำก็รำ เขาให้ฟ้อนก็ฟ้อน เพราะมะเหมี่ยวเธอมาพัฒนาคนให้กล้าในทางที่ถูกต้อง