“น้ำ…บรรยากาศแบบนี้ เฮาต้องรวมตัวกันแล้วพากันไปเที่ยวน้ำตกเนาะ… เนาะเลเดีย!” พี่แจ๋วเอ่ยชวน “แม่น” / “จริงค่ะ” ฉันกับแม่น้ำตอบขึ้นมาพร้อมกัน “หมายถึงเฮาอยู่นำหลาย ๆ คน เฮาต้องชวนกันไปเที่ยวน้ำตก” “ให้เจ้านายพาไปบ่น้อ” แม่น้ำเริ่มวางแผน “อ้อนพี่บวบบ่น้อ ให้ไปอ้อนเจ้านายอีกที อยากไปเที่ยวน้ำตก”

“แม่น้ำน่ะเคยใช้งานปัก บำบัดจิตเจ้าของ แล้วก็ได้ผลนะ” ฉันมองหน้าแก พลางตั้งใจฟัง “ตอนแม่น้ำอกหักน่ะเลเดีย แม่น้ำใช้งานปักอันนี้น่ะ… เฮ็ดแล้วลืมได้จริง พอเฮาอยู่กับผ้าแม่น้ำก็ลืมเรื่องแย่ ๆ ไปได้ง่าย ๆ เลย” แกพูดในขณะที่มือยังคงตั้งใจปัก “แม่น้ำก็บอกต่อ ๆ ไปว่าถ้าใครอกหักให้ปักผ้า มันจะได้ลืมความทุกข์ความยากไป มีแต่ความสวยงามเข้ามา”

“นี่แหละที่เฮ็ดให้ซาวนาเนี่ยจน เพราะว่ากู้เงินมาเฮ็ด บางคนเฮ็ดเยอะลงทุนหลาย และความบ่แน่นอน บางปีก็เกิดฝนแล้ง เกิดพายุ เสียหายเน่าเปื่อย แต่กู้เงินมาแล้วก็เป็นหนี้ทับถม” ฉันรับฟังอย่างเงียบ ๆ “ปุ๋ยก็แพงมาก บ่สมดุลกับราคาข้าวที่เฮาขาย ข้าวโลละ 10 บาท ปุ๋ยกระสอบละ 1,500” “โอ้โห คุ้มไหมคะเนี่ย” “ไม่คุ้มเลย” แม่น้ำตอบ “แต่ที่ภูครามน่ะ หลาย ๆ ความคิดสร้างงานช่วยกัน ถ้าเฮาไปต่อได้ตลอดเฮาก็มีรายได้ คนก็บ่ตกงาน ฝีมือเฮาก็พัฒนาไปเรื่อย แม่น้ำว่าดีอยู่ เฮามีงานเฮ็ดอยู่ตลอด…

ไม่นานนักก้อนหินของแม่น้ำก็เสร็จเรียบร้อย มีทั้งก้อนมน ก้อนเรียวเรียงกันอยู่ใต้ต้นเสี้ยว แม่น้ำกางเสื้อออกแล้วอธิบายให้ฉันฟังว่าถัดจากนี้แกจะทำก้อนหินที่อยู่ตามรากต้นไม้ “รากของต้นไม้เขาจะกลืนก้อนหินอยู่ตามซอก” แกค่อย ๆ ไล่ปลายเข็มชี้ไปที่รากของต้นไม้พลางอธิบาย “เขาอยู่มานานต้นไม้นี่ เขาก็สิลามลงมาใส่ก้อนหิน แม่น้ำสิพยายามเฮ็ด สื่อออกมาให้เห็นว่าสมัยก่อนมันเป็นลักษณะจั่งซี่ ต้นไม้มันใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับน้ำ ในห้วย ในแก่งน่ะ รากเขาสิซอกซอนไป แล้วก็มีพืชน้ำอยู่บริเวณนั้น”

ส่วนมากคนสมัยก่อนเพิ่นบ่ได้ซื้อเสื้อผ้า หมอน ผ้าห่มนะลูก เพิ่นเฮ็ดเอง ไปทอแล้วมาตัดเย็บ แล้วเมื่อก่อนมันบ่มีสีเคมีเพิ่นก็หาเปลือกไม้มาเฮ็ด ไปหาสีสันจากประดู่ หมากม่วง มะเกลือ… เหมือนที่พี่เจนทำน่ะลูก พี่เหมี่ยวน่ะเขาจำลองการทำของคนโบร่ำโบราณทุกอย่างหมดเลย นี่แหละที่ว่างานภูครามเป็นหยังจึงมีราคา เพราะมันทำจากธรรมชาติ จากความคิด จากฝีมือล้วน ๆ บ่แม่นเครื่องจักร และมันเป็นการอนุรักษ์ของเก่าเฮาไว้

ดีใจที่ยังไปได้อยู่นะ ภูครามน่ะ ลูกค้าก็ยังสนับสนุน ดีใจที่งานแม่น้ำก็ยังได้ขายอยู่… มีงานเฮ็ดอยู่บ้านแล้วก็บ่ต้องจากครอบครัวน่ะ แม่ว่ามันเป็นงานที่ดีนะลูก ถึงมันบ่มากมายแต่ก็ช่วยค่าน้ำค่าไฟได้ เป็นรายได้ที่ดีอยู่ลูก

บางวันแม่ก็เข้าไปทำงานในสวนมัน ไปดายหญ้า ใช้จอบถากหญ้าตามร่องมันสำปะหลังแต่เช้า ๆ สาย ๆ ก็อาจจะมาปักผ้าบ้าง ตอนบ่ายก็เอาวัวไปเลี้ยงที่สวน เลี้ยงวัวไปนำ แล้วก็ดายหญ้าสวน ดูแลสวนมันไปนำ เวลากลับมาก็สิมีเวลามาเฮ็ดงานปักผ้าต่อ เริ่มจากบ่ายสี่โมงไปฮอดเวลาค่ำ

แม่น้ำน่ะ เคยคึดอยากไปทำงานเมืองนอกนะ ความคึด ณ ตอนนั้นบ่อยากแต่งงานลูก อยากใช้ชีวิตอิสระ แต่คนสมัยก่อนบ้านแม่น้ำ ผู้เฒ่าผู้แก่เพิ่นอยากเห็นลูกหลานแต่งงาน หาแฟนมาทำไร่ทำนา… พอตัวเองไม่ได้อย่างที่คึดก็เลยมาส่งให้ลูกตัวเองเรียน ปล่อยให้ลูกในปกครองของแม่น้ำไปเผชิญโลกกว้างดูซิ เพราะแม่ไม่มีโอกาสได้ไปพบไปเห็นอะไรที่มันกว้างกว่าอยู่บ้านเรา

แต่ก่อนก็ฮู้สึกว่าธรรมชาติมันก็ดีอยู่แล้วล่ะ แต่พอเข้าไปเฮ็ดงานกับภูครามก็รู้ว่าต้นไม้มีค่าทุกต้น ดอกไม้ทุกดอกก็มีความสำคัญ พอเรามองดูด้วยจิตที่พิจารณา ดอกไม้มันก็สวยทุกดอก รวมถึงดอกไม้ที่อยู่ในดิน ในหญ้า เขาเป็นดอกไม้เขาก็มีค่า บ่ว่าเขาสิอยู่ไส อยู่สูงหรือต่ำ… คือเฮานี่ล่ะ เฮามีค่า เป็นสิ่งสำคัญอย่างหนึ่ง เป็นเครื่องประดับโลก

คิดว่าจะมีต้นไม้ตรงข้างหน้า แล้วก็มีลำธารที่ไหลลงมา มีก้อนหินอยู่ช่วงล่าง เพราะน้ำเขาจะไหลลงมาปะทะก้อนหินเล็ก ๆ น้อย ๆ มันจะเป็นแก่งกว้าง เวลาที่เราเดินผ่านจะเป็นน้ำใส ๆ มีก้อนหิน มีอะไร มันงาม แต่พอเพิ่นเฮ็ดผายน้ำล้นทุกอย่างมันเลยถูกกลบไป มันมีแต่โคลนตอนนี้ ทุกอย่างมันยังอยู่ในน้ำนี่ แต่ว่าเราไม่เห็นสภาพเดิมแล้วลูก ก็เลยพยายามสิฟื้นมันขึ้นมา…