“ในตอนนั้นยายคิดว่า มันเป็นอดีตกับปัจจุบัน แต่ก่อน มันเห็นแค่ลำตัน ทุกวันนี้มันเห็นรากโอบดิน เป็นอารมณ์หลายๆ อย่าง อารมณ์ในธรรมที่ยายคิดว่าคนที่มีน้อยแต่ถ้ามีธรรมแม้จะแค่เล็กน้อย เราก็อยู่ได้ ในตอนนั้นเราจินตนาการเป็นกกมะเกลืออุ้มดินเพียงเล็กน้อย แต่ถ้าเรามีธรรมเปรียบกับต้นมะเกลือไม่หลือขี้ดินเราก็อยู่ได้”
“ ก็รู้สึกภูมิใจและดีใจที่เขาเห็นความสามารถของเรา เพราะว่าเราก็เป็นตัวเอง ไม่ได้เลียนแบบใคร มันเลียนแบบใครไม่ได้เพราะเราทำยังไงก็เป็นตัวเรา พอเราทำออกมาเราชอบเราก็ทำ ถ้าเราไปเห็นงานคนอื่นบางทีเราก็ไม่ได้ชอบนะ คือเราเป็นตัวของตัวเองดีที่สุด ก็ดีใจอยู่ที่เขาให้โอกาส เราก็จะได้เรียนรู้ด้วย"
“ตอนที่เราได้เข้าป่ารู้สึกว่าเราเข้าใจในมุมมองว่าพวกต้นไม้เขาอยู่กันยังไง เขาเป็นแบบไหน ทุกทีก็อยู่กับป่าเราก็ไม่ได้สนใจว่ามันน้อยใหญ่ลดหลั่นกันไปยังไง พอเราเริ่มสังเกตว่ามันอยู่ยังไง ก้อนหินอยู่แบบไหนแล้วต้นไม้แทรกมาแบบไหน เราก็เลยพอไล่ทางได้”
“ตอนนี้ยายก็กำลังปลูกต้นไม้ในที่ตัวเองอยู่ ยายเลยว่ามาถูกทางแล้วที่เราปลูกป่า หวังจะได้กินเห็ดนี่แหละค่ะ ถ้าเรามีป่าดี ไม้เราใหญ่แล้ว ถึงเราไม่ได้หวังกินเห็ดเราก็จะได้กิน เพราะว่าเห็ดมันชอบขึ้นตามป่าอยู่แล้ว สิ่งนี้ก็จะตามมาเองนั่นแหละค่ะ”
พี่วิพกกระหยังหรือกระบุงมาด้วย ไว้สำหรับเก็บเห็ดโดยเฉพาะ ระหว่างทางเราผ่านทุ่งหญ้าเพ็ก ที่สูงถึงสะโพก ก่อนที่จะถึงภูที่เป็นผาหินเตี้ยๆ พี่วิก็พูดขึ้น “นั่น!ไก่ป่า” ฉันกับพี่แจ๋วซึ่งอยู่ท้ายแถวกวาดสายตาหา แต่ไม่เห็น
“พี่แจ๋วว่าจะวางหินแล้วจะทำเป็นต้นเพ็ก สีเขียวที่เราเดินขึ้นภูแก่งหอย เห็นตัวนั้นเลยจะเอามาวางใส่ตรงนี้ จะวางเป็นหญ้าเพ็กสีเขียว กับสีเหลือง จะทำให้ตรงนี้สว่างขึ้นหน่อย ต้นไม้ก็จะเสริมกิ่งเสริมใบเพิ่มเติม ตรงนี้จะทำไม่มีใบนะ เน้นไม่มีใบ”
“ชีวิตเฮาบ่มีหยังหลาย ก็มีส่ำนี่แหละเลเดีย” แกนิ่งเงียบสักพัก “เลี้ยงลูก ให้เพิ่นเลี้ยงเจ้าของได้ บ่มีหนี้มีสินทิ้งไว้ให้ลูกก็ดีแล้ว ทะเยอทะยานหลายก็บ่ดี... ตายไปก็เอาหยังไปบ่ได้… สำหรับพี่เด๊ นี่ว่าพอใจแล้วกับชีวิตของพี่เอง” พี่จ๋อมพูดพลางหันมามองฉัน “ที่แฟนไปทำงานเมืองนอก ก็เพราะว่าเอามาปลดหนี้ปลดสินให้หมด แล้วก็มาอยู่เมาะๆ แมะๆ ได้ปักผ้าปักหยัง มีงานรับจ้างเฮาก็ไป ถ้ามีหนี้สินนะ สิ้นเดือนก็ภาระมาละ” พวกเราทั้งคู่นิ่งเงียบ เหมือนต่างคนต่างคิดอะไรในใจไปตามเรื่องราวของตัวเอง
ทุกการอธิบายของพี่โส ล้วนเป็นภาพที่ฉันเห็นในวันที่เราไปภูหลังดำทั้งหมด ไม่ว่าแกจะพูดถึงส่วนไหนของเสื้อ ฉันก็นึกภาพในหัวตามขึ้นมาได้ในทุก ๆ ช่วง สิ่งที่ฉันประทับใจที่สุดคือการที่มีพวกเราเก็บเห็ดกันอยู่บนเสื้อ มีน้องวัว น้องควายยืนอยู่ใกล้ ๆ กับคุณลุงเจ้าของที่พาวัวควายขึ้นไปเลี้ยงบนภู ซึ่งเราได้เจอแกระหว่างทางตอนขี่มอเตอร์ไซค์กลับบ้าน นอกจากนี้ยังมีชาวบ้านคนอื่น ๆ ที่เราได้เจอระหว่างทางขึ้นไปบนภูในวันนั้น ซึ่งเป็นผู้คนที่อยู่ในเหตุการณ์เดียวกันกับเรา
“มีงานหยังเข้ามาเพิ่นก็สิถามว่าเป็นจั่งใด๋กับงานตัวนี้ เฮาสิขับเคลื่อนงานไปจั่งใด๋ เฮาก็มีกฎระเบียบมากขึ้น… แล้วก็ได้เฮ็ดงานกับธรรมชาติ แต่ส่วนมากพี่เหมี่ยวจะให้เฮ็ดงานแล้วแต่เฮาถนัด เฮาถนัดพวกงานวิถี พี่เหมี่ยวก็ให้เฮาไปเข้าป่าเข้าหยัง ไปมองสิ่งรอบข้างที่เฮาเคยเห็น แล้วเฮาก็สามารถปักลงมาในงาน แล้วมันสิดูงาม ‘เฮาบ่ต้องว่าสิไปปักต้นประเทศนอกต้นหยัง คือเฮาปักในสิ่งที่เฮาเห็นและสัมผัสทุกมื้อ ๆ ในป่าในดงเฮา งานมันสิออกมาดีกว่า’ พี่เหมี่ยวบอกนะ…"
ฉันและพี่โสละมือจากการทำงานของตัวเอง พวกเราทุกคนก็พากันเตรียมปูเสื่อ และช่วยกันยกกับข้าวจากครัวยายต๋องออกมาวางที่แคร่ วันนี้ยายต๋องทำแกงหน่อไม้หม้อใหญ่ แบ่งใส่ชามหลายชาม เพื่อเอาไปแจกจ่ายญาติ ๆ ที่อยู่บ้านข้าง ๆ กัน ครั้งนี้ทุกคนมีกระติ๊บข้าวเหนียว แยกเป็นของแต่ละบ้านเตรียมมาเหมือนเดิม พอเตรียมของเสร็จแล้วทุกคนก็มารวมตัว ทั้งพี่จ๋อม พี่โส ฉัน น้องพายุ เพื่อนน้องพายุ น้องเหมย หลานพี่โส พี่จ้าน ยายต๋อง และคุณป้าที่เป็นญาติอีกคนของพี่โสมานั่งล้อมวงกินข้าวด้วยกันเป็นวงใหญ่ กับข้าวมื้อนี้มีส้มตำกับแกงหน่อไม้ ตบท้ายด้วยมะม่วงจากพี่จ๋อม และมะม่วงหาวมะนาวโห่จากพี่จ้าน
