พวกเราเดินเลาะเข้าตรงไปหาต้นประดู่ในป่า ต้นประดู่และพี่ตั้มก็ได้ทำการสาธิตวิธีการฝานเปลือกออกมาเป็นแผ่นๆ ค่อยๆ ถากทีละนิด และ ช่วงนี้ที่เรามาเก็บเป็นช่วงฤดูฝนซึ่งเป็นช่วงต้นส้มมอกำลังออกดอกออกลูก จะให้สีที่ไม่เข้มมาก ด้วยความที่ลำต้นมีลักษณะที่สูงขึ้นไป ไม่มีกิ่งเตี้ยๆให้พวกเรายืนเก็บ พี่ตั้มจึงหยิบบันไดจากหลังรถกะบะลงมา และเอาไปพาดที่ลำต้นเพื่อที่จะเด็ดเก็บที่ละใบ
ไม่นานนักก้อนหินของแม่น้ำก็เสร็จเรียบร้อย มีทั้งก้อนมน ก้อนเรียวเรียงกันอยู่ใต้ต้นเสี้ยว แม่น้ำกางเสื้อออกแล้วอธิบายให้ฉันฟังว่าถัดจากนี้แกจะทำก้อนหินที่อยู่ตามรากต้นไม้ “รากของต้นไม้เขาจะกลืนก้อนหินอยู่ตามซอก” แกค่อย ๆ ไล่ปลายเข็มชี้ไปที่รากของต้นไม้พลางอธิบาย “เขาอยู่มานานต้นไม้นี่ เขาก็สิลามลงมาใส่ก้อนหิน แม่น้ำสิพยายามเฮ็ด สื่อออกมาให้เห็นว่าสมัยก่อนมันเป็นลักษณะจั่งซี่ ต้นไม้มันใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับน้ำ ในห้วย ในแก่งน่ะ รากเขาสิซอกซอนไป แล้วก็มีพืชน้ำอยู่บริเวณนั้น”
“ภูมิปัญญาเพิ่นพิลึกใด๋ ทำยังไงต้นฝ้าย ต้นคราม ป้าก็ยังอัศจรรย์ว่าทำไมถึงรู้ว่าต้นครามเป็นสี แล้วทำยังไงถึงเอามาย้อมได้เนี่ย” ป้าทำทำหน้าฉงน “รู้จักว่าต้องเอาไปแช่ ต้องเอาปูนเอาหยังมาผสม มีปัญญาคิดได้ยังไง” “ใช่ค่ะ เจ๋งมาก” “เราก็ไม่ได้ใช้ปัญญาตรงนั้น เพราะว่าสืบต่อมา” ป้าทำพูดอย่างถ่อมตน “เก่งมากเลยคนแต่ก่อนรู้จักอยู่ได้เนาะ อยู่ป่า อยู่เขาไม่มีเสื้อผ้าใส่ มีต้นฝ้ายมาปลูก ฝ้ายขาว ฝ้ายตุ่ย มาเข็น… แล้วที่เอา ‘หลา’ มาเข็นน่ะ ทำไมน้อถึงมีปัญญาคิดว่าต้องทำเป็นหลาแล้วเอามาเข็น”
“เดียก็ทำเป็นครั้งแรก ยายเรียนมาตั้งจักเท่าใด๋ปีแล้ว วิชาของยายน่ะคือทำหูกทำฝ้าย ยายบ่ได้เรียนหนังสือ จบป.4 แล้วก็ออกมาช่วยพ่อแม่ทำไร่นา เลี้ยงน้อง… แล้วหนูน่ะเรียนด้านใด๋มาถึงศึกษาแบบนี้” “หนูหรอคะ หนูเรียนออกแบบสิ่งทอมาค่ะ” “การเรียนในทฤษฎีเนาะ กับปฏิบัติ มันก็…” “มันไม่เหมือนกันนะคะ” พวกเราพูดขึ้นพร้อมกัน ทำเอาฉันและป้าทำหัวเราะออกมา
ปักใบไม้เสร็จ พี่จ๋อมก็เริ่มปักดอกติ้วปลิวไปตามจุดต่าง ๆ บนเสื้อ ดอกติ้วของพี่จ๋อมมีกลีบสีขาว พอปักกลีบเสร็จ ก็ปักรายละเอียดช่วงโคนของกลีบด้านในเป็นสีเหลือง “ยัง ๆ… ใส่ดอกหญ้า เอาสีชมพูอ่องต่องมาใส่ก่อน” พอปักดอกติ้วเสร็จแกก็ย้ายไปปักดอกหญ้าต่อ พี่จ๋อมหยิบเอาสีน้ำตาลอมชมพูมาปักกระจายไปตามพุ่มหญ้า เพื่อเก็บรายละเอียดให้เรียบร้อย “ดอกไม้ ๆ… เอาสีแก่ ๆ หน่อย…” ระหว่างปัก พี่จ๋อมก็พูดกับตัวเองไปเป็นช่วง ๆ ทำเอาฉันรู้สึกเอ็นดู
“ยายรู้สึกว่ามันเย็น เพราะฝนตกอากาศก็จะเย็นมีความชุ่มฉ่ำ และตอนยายปักเสื้อตัวนี้ ยายสงบค่ะ โดยภาพรวมเราปักอยู่นาไม่ได้ออกไปไหน อยู่คนเดียว ก็มีความนิ่ง”
“ในตอนนั้นยายคิดว่า มันเป็นอดีตกับปัจจุบัน แต่ก่อน มันเห็นแค่ลำตัน ทุกวันนี้มันเห็นรากโอบดิน เป็นอารมณ์หลายๆ อย่าง อารมณ์ในธรรมที่ยายคิดว่าคนที่มีน้อยแต่ถ้ามีธรรมแม้จะแค่เล็กน้อย เราก็อยู่ได้ ในตอนนั้นเราจินตนาการเป็นกกมะเกลืออุ้มดินเพียงเล็กน้อย แต่ถ้าเรามีธรรมเปรียบกับต้นมะเกลือไม่หลือขี้ดินเราก็อยู่ได้”
“ ก็รู้สึกภูมิใจและดีใจที่เขาเห็นความสามารถของเรา เพราะว่าเราก็เป็นตัวเอง ไม่ได้เลียนแบบใคร มันเลียนแบบใครไม่ได้เพราะเราทำยังไงก็เป็นตัวเรา พอเราทำออกมาเราชอบเราก็ทำ ถ้าเราไปเห็นงานคนอื่นบางทีเราก็ไม่ได้ชอบนะ คือเราเป็นตัวของตัวเองดีที่สุด ก็ดีใจอยู่ที่เขาให้โอกาส เราก็จะได้เรียนรู้ด้วย"
“ตอนที่เราได้เข้าป่ารู้สึกว่าเราเข้าใจในมุมมองว่าพวกต้นไม้เขาอยู่กันยังไง เขาเป็นแบบไหน ทุกทีก็อยู่กับป่าเราก็ไม่ได้สนใจว่ามันน้อยใหญ่ลดหลั่นกันไปยังไง พอเราเริ่มสังเกตว่ามันอยู่ยังไง ก้อนหินอยู่แบบไหนแล้วต้นไม้แทรกมาแบบไหน เราก็เลยพอไล่ทางได้”
“ตอนนี้ยายก็กำลังปลูกต้นไม้ในที่ตัวเองอยู่ ยายเลยว่ามาถูกทางแล้วที่เราปลูกป่า หวังจะได้กินเห็ดนี่แหละค่ะ ถ้าเรามีป่าดี ไม้เราใหญ่แล้ว ถึงเราไม่ได้หวังกินเห็ดเราก็จะได้กิน เพราะว่าเห็ดมันชอบขึ้นตามป่าอยู่แล้ว สิ่งนี้ก็จะตามมาเองนั่นแหละค่ะ”
